Wanneer is een verschil tussen twee rijscholen geen verschil?

Een percentage is een breuk, en de noemer is het halve verhaal

Het CBR rekent het slagingspercentage van een rijschool uit als: het aantal geslaagde praktijkexamens gedeeld door het aantal afgenomen praktijkexamens, over de laatste vier kwartalen. Eerste examens en herexamens worden apart geteld. Dat is een eerlijke som, maar de uitkomst is alleen betekenisvol als de noemer groot genoeg is.

Waarom dat zo is, laat de figuur hierboven zien. Stel je drie rijscholen voor die werkelijk even goed zijn: bij alle drie slaagt gemiddeld de helft van de leerlingen in één keer. De eerste doet vijf eerste examens in een jaar, de tweede twintig, de derde honderd. Alleen door toeval — wie er die week achter het stuur zat, welk examen het werd, wat het verkeer deed — kan de eerste eindigen op alles tussen 6% en 94%. De tweede belandt ergens tussen 28% en 72%. Pas bij honderd examens ligt de uitkomst betrouwbaar tussen 40% en 60%.

De vuistregel eronder is de standaardmarge voor een percentage: ongeveer ±1,96 × √(0,25 ÷ n) procentpunt, met n het aantal examens. Je hoeft hem niet uit te rekenen. Onthoud alleen de vorm ervan: de marge wordt pas klein als het aantal groot wordt, en hij krimpt langzaam. Vier keer zo veel examens halveert de marge, meer niet.

In de dataset van deze site hebben acht van de 32 rijscholen minder dan twintig eerste examens in de hele meetperiode. Voor die acht is het percentage geen oordeel maar een indicatie, en zo staan ze er wat ons betreft ook bij.

Vergelijk met de examenlocatie, niet met Nederland

Het tweede wat vaak misgaat: een rijschool afzetten tegen "het landelijke gemiddelde". Examenlocaties verschillen. In deze dataset ligt het gemiddelde van examenlocatie Kerkrade op 58%, dat van Almelo op 54%, Hengelo op 52%, Emmen op 50%, Gouda op 49% en Hoogeveen op 48%. Dat is een verschil van tien procentpunt tussen de makkelijkste en de moeilijkste locatie in deze tabel — ongeveer even groot als het verschil tussen een goede en een matige rijschool.

Daarom staat in elke rij het gemiddelde van de examenlocatie waar die rijschool haar leerlingen naartoe stuurt. Een rijschool met 55% in Gouda doet het beter dan een rijschool met 57% in Kerkrade, ook al ziet het er andersom uit.

Het eerste examen en het herexamen zeggen verschillende dingen

Het CBR publiceert twee percentages: hoeveel leerlingen slagen bij hun eerste poging, en hoeveel bij een herexamen. Ze meten niet hetzelfde. Het eerste zegt iets over de vraag worden mensen hier op tijd klaargestoomd. Het tweede zegt iets over de vraag wat gebeurt er als het een keer misgaat — en dat is voor een leerling die net gezakt is een even interessante vraag.

De tweede figuur laat zien dat die twee bij dezelfde rijschool ver uit elkaar kunnen liggen. Op examenlocatie Gouda zit Drive Time op 31% bij het eerste examen en op 48% bij een herexamen; Rijschool Joost precies andersom, op 86% en 50%. Wie alleen de eerste kolom leest, mist dat.

Wat het cijfer principieel niet kan weten

Er is één ding dat het CBR-cijfer niet kan onderscheiden, en het is belangrijk genoeg om apart te noemen: selectie. Een rijschool bepaalt zelf wanneer zij een leerling opgeeft voor examen. Wie pas opgeeft als iemand er echt klaar voor is, krijgt een hoger slagingspercentage dan wie het eerder laat proberen — zonder dat er beter wordt lesgegeven. De leerling van de eerste heeft dan wel meer lesuren betaald.

Het cijfer zegt dus niets over prijs, over het aantal lesuren, over de kwaliteit van de instructeur of over hoe het is om bij iemand in de auto te zitten. Het zegt één ding, hard en controleerbaar: van de mensen die deze rijschool op examen stuurde, slaagde dit deel. Dat is minder dan je zou willen en meer dan je nu hebt.

Deze pagina is opgesteld met behulp van een AI-taalmodel. De genoemde percentages en aantallen komen uit de dataset van deze site; de bron en de ophaaldatum staan onder elke tabel en figuur.